محمد جواد اسماعيلي

دكتر يگانه شايگان در 17 اسفند ماه 1316 خورشيدي در تهران ديده به جهان گشود. پدرش بازرگان ايراني، محمد رحيم شايگان و مادرش از خانواده‌اي گرجستاني، مهربان شايگان بود. تحصيلات ابتدايي را در مدرسة فرانسوي زبان ژاندارك در تهران آغاز كرد و سپس براي ادامة تحصيل در دورة دبيرستان رهسپار انگلستان شد. با پايان دبيرستان، به سوئيس رفت و تحصيلات دانشگاهي خود را در دانشگاه ژنو آغاز كرد. وي دورة ليسانس و فوق ليسانس را در اين دانشگاه گذراند و در سال 1347 خورشيدي از اين دانشگاه، مدرك دانشگاهي خود را دريافت كرد. افزون بر زبان‌هاي انگليسي و فرانسوي، فراگيري زبان‌هاي اسپانيولي، ايتاليايي و آلماني را در اين دوران پي گرفت. رهاورد اين روزگار را تأسيس كرسي زبان اسپانيولي در دانشگاه تهران بايد دانست.

پس از آشنايي با هانري كربن، فيلسوف و ايران‌شناس فرانسوي، و توشيهيكو ايزوتسو، فيلسوف و زبان‌شناس ژاپني، مصمم شد تا تحصيلات دكتري خود را در زمينة فلسفه و حكمت اسلامي ادامه دهد. سرانجام به پيشنهاد هانري كربن رهسپار آمريكا شد و در سال1356 دورة دكتري خود را در دانشگاه هاروارد آغاز كرد. از آنجا كه عنوان رسالة دكتري وي «زمان نزد ابن‌سينا» بود و در واقع، پژوهشي مقايسه‌اي ميان انديشه‌هاي ارسطو و ابن‌سينا به شمار مي‌آمد، بنابراين، ضرورت داشت پژوهش خود را هم در گروه فلسفه غرب و هم گروه زبان‌ها و تمدن‌هاي خاور نزديك دنبال كند. از اين‌رو، از راهنمايي و مشاورت مارتا نوسباوم، محسن مهدي، سيد حسين نصر و ولفهارت هاينريش بهره‌گرفت و زبان‌‌هاي يوناني، لاتيني و عربي را براي نگارش رسالة دكتري خود فراگرفت. در طول دوران تحصيل، نيز مفتخر به دريافت جوايزي از مراكزي همانند دانشگاه والنسيا در اسپانيا و دانشگاه هاروارد در آمريكا گرديد. در سال 1365 موفق به دريافت درجة دكتري از دانشگاه هاروارد شد. پس از پايان تحصيل، در آمريكا يك سال به تدريس در دانشگاه اشتغال ورزيد و سپس براي مدتي در اسپانيا اقامت كرد.

در سال1370 به انگلستان عزيمت كرد و پژوهش‌هاي دورة فوق دكتري خود را در دانشگاه لندن در كنار رابرت شارپلز و ريچارد سورابجي انجام داد. در اين دوران ضمن بهره‌گيري از پژوهش‌هاي ارسطو‌شناسي، مطالعات خود را بر آثار مفسران يوناني ارسطو، رواقيون، اپيكوريان و فيلسوفان يوناني‌مآب پي‌‌گرفت. وي در همايش‌هاي بين‌المللي بسياري در دانشگاه‌هاي لندن، آكسفورد و كمبريج شركت كرد و ترجمة آثاري از اسكندر افروديسي را از عربي به انگليسي و نگارش مقالة« انتقال فلسفه يوناني به عالم اسلامي» را كه فصلي از تاريخ فلسفة اسلامي، ويراستة دكتر سيد حسين نصر و دكتر اليور ليمن، است در اين دوران انجام داد. اين مقاله بعد‌ها به كوشش مرحوم دكتر جلال‌الدين مجتبوي به پارسي ترجمه شد و در جلد نخست ترجمة كتابِ ياد‌شده در انتشارات حكمت به چاپ رسيد.

در سال1376 به سرزمين مادري خود، گرجستان، رفت و به پيشنهاد رياست جمهوري خودگردان آجارستان، اصلان آباشيدزه، نخستين مركز فرهنگي را پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي در باتومي بنياد نهاد.

در سال1378 در نخستين همايش بين‌المللي ملاصدرا در تهران شركت كرد و مقاله‌اي با عنوان «وجود نزد ارسطو، اسكندر افروديسي، ابن‌سينا و صدرالدين شيرازي» ارائه كرد.

در سال1381 در همايش «بين‌المللي قرطبه و اصفهان: دو مكتب فلسفة اسلامي» در شهر اصفهان شركت جست و مقاله‌اي را با عنوان «قرطبه و اصفهان، نماد شرق و غرب: مناقشه در باب وجود نزد ابن‌سينا و ابن‌رشد و پيامد‌هاي فرهنگي آن در مشرق و مغرب جهان» ارائه كرد.

در سال1382 پس از ساليان دراز اقامت در انگلستان، سوئيس، آمريكا، اسپانيا، فرانسه و گرجستان، تصميم گرفت در ايران سكني گزيند. از آن پس تدريس مقولات، طبيعيات و مابعدالطبيعه ارسطو و طبيعيات ابن‌سينا را در انجمن حكمت و فلسفة ايران آغاز كرد. نيز در دورة دكتري مؤسسه پژوهشي حكمت و فلسفة ايران و دورة كارشناسي ارشد دانشگاه تربيت مدرس فلسفة ارسطو را تدريس كرد. افزون بر تدريس‌هاي رسمي، وي با رغبتي توصيف‌‌نا‌پذير به علاقه‌مندان بسياري كه حتي در زمرة آنان، از شهر‌هاي مشهد، قم و اصفهان بودند، مباحث مرتبط با فلسفة ارسطو را ارائه مي‌كرد. همچنين در جلساتي كه در منزل خود برپا مي‌كرد، استاداني نظير دكتر غلامحسين ابراهيمي ديناني، دكتر پرويز ضياء شهابي، دكتر استفان پانوسي، دكتر مير‌شمس‌الدين اديب سلطاني، دكتر محمد آزادپور، دكتر رضا علوي، استاد كامران فاني، دكتر ريچارد فراي، دكتر پل گاير، دكتر ديويد بورل، دكتر تامارا آلبرتيني و دكتر سلي سجويك شركت كرده بودند.     

در سال1383 در همايش بين‌المللي ابن‌سينا در دانشگاه بوعلي سينا همدان شركت كرد و مقاله‌اي در باب« مقايسة مفهوم زمان نزد ابن‌سينا و هايدگر» ارائه كرد.

در سال1384 براي انجام سخنراني در باب فلسفة ابن‌سينا و ابن‌رشد به دانشگاه اصفهان دعوت شد.

در سال 1385 آخرين سخنراني خود را در دانشگاه آزاد اسلامي (تهران شمال) در باب بزرگداشت توشيهيكو ايزوتسو ارائه داد.

وي در اواخر زندگي خويش، مقاله‌ عارض بودن وجود نزد ابن‌سينا و ابن‌رشد را با انجام ويرايش بسيار براي انتشار در مجلة فلسفي دانشگاه آكسفورد آماده كرده بود. نيز، مقاله‌اي با عنوان فلسفة پسا-تحليلي در آمريكا به نگارش درآورده بود كه اميد است در مجلة تخصصي مؤسسه پژوهشي حكمت و فلسفه ايران منتشر شود. 

در اسفندماه 1385 تهران را به قصد هلند و فرانسه براي مدتي كوتاه ترك كرد و در آنجا متوجه بيماري سرطان ريه شد.

سرانجام با روحيه‌اي پايدار به استقبال مرگ رفت و در 16 خرداد 1386 در هفتاد سالگي جان به جان آفرين تسليم كرد و در پاريس، به آرامگاه ابدي سپرده شد. يادش گرامي باد!

لینک مستقیم به مطلب