يادداشتي در باب روش دكتر يگانه شايگان در ارسطو‌شناسي

محمد جواد اسماعيلي

قريب به چهار سال پيش بود كه درس‌گفتار طبيعيات ارسطو را شادروان دكتر يگانه شايگان در انجمن حكمت و فلسفه ايران پس از ساليان دراز زندگي در بيرون از وطن آغاز كردند. آشنايي من هم از رهگذر حضور ايشان در انجمن بود. انتخاب طبيعيات ارسطو هم بدين مناسبت بود كه اينجانب در حال نگارش پايان‌نامه كارشناسي ارشد خود با عنوان «حركت نزد ارسطو و صدرالدين شيرازي» بودم. در آن روزگار هرگز گمان نمي‌بردم كه سالياني نه چندان دور به ياد ايشان دست به نگارش چنين نوشتاري همت خواهم گمارد. به هر روي، براي ارج گزاردن اندكي از حق استادي، مي‌كوشم آنچه ايشان در درس‌گفتارهاي خود در باب روش‌شناسي ارسطويي مقصود داشتند به اختصار بيان كنم. ناگفته پيداست كه دليل من در نگارش چنين يادداشتي شيفتگي فراتر از توصيفي است كه ايشان نسبت به ارسطو همواره ابراز مي‌كردند و بيشترين گفتگو‌هايي كه در اين چند سال ميان ما گذشت نيز در همين باب بود.

1. ارسطو‌شناسي مبتني بر متن

در دوران چهار سالي كه ايشان متن‌هاي گوناگوني از ارسطو نظير: طبيعيات، مقولات، آنالوطيقاي دوم و مابعدالطبيعه و نيز متن‌هايي كه به فهم آثار ارسطو ياري مي‌رساند نظير: ايساغوجي نوشتة فرفوريوس و فن سماع طبيعي الشفاء نوشتة ابن‌سينا تدريس مي‌كردند، همواره فراگيران را بر اين نكته توجه مي‌دادند كه بايسته است براي شناخت انديشه‌هاي فلسفي به متون اصلي فيلسوفان مراجعه كرد. ايشان بر اين باور بود كه هر چند از طريق تك نگاري‌هايي كه براي روشنگري آموزه‌هاي فيلسوفان در دسترس است مي‌توان بهره برد اما آنچه در مقام نخست بايد مورد توجه پژوهشگر قرار گيرد همانا متون اصلي است. ايشان همين شيوه را براي بررسي انديشه‌هاي فلسفي ارسطو در درس‌گفتارهاي خود به‌كار مي‌بستند. البته براي بهره‌گيري دقيق از متون، نقش كليدي زبان را ايشان ناديده نمي‌گرفتند و در بيشترين موارد، اگر نگويم هميشه، در كلاسهاي درس، براي نمونه مقولات ارسطو، اصل يوناني، ترجمه‌هاي عربي، پارسي، فرانسوي و انگليسي و گاهي ترجمه‌هاي گوناگون انگليسي و فرانسوي را به همراه داشتند. ايشان كه از دانش زبان‌هاي گوناگون بهره‌مند بودند، همواره دانشجويان را به فراگيري زبان براي دستيابي به ژرفاي انديشه‌هاي فلسفي ترغيب مي‌كردند.

2. ارسطو‌شناسي مبتني بر آموزه‌هاي مفسران يوناني

همانطور كه مي‌دانيم افزون بر دو هزاره از دوران ظهور انديشه‌هاي فلسفي ارسطوي استاگيرايي مي‌گذرد اما هنوز تفسيري كه بتوان حاكم بر ديگر تفسيرها نسبت به آموزه‌هاي وي دانست وجود ندارد. شايد بتوان اين ويژگي را برخاسته از ذات فلسفه كه همانا نقادي انديشه‌ها و تفسيرهاي پيشين است، دانست. دكتر يگانه شايگان، در جهت روشنگري انديشه‌هاي ارسطو، بهره‌گيري از آموزه‌هاي مفسران ارسطو نظير اسكندر افروديسي، آمونيوس، فرفوريوس، دكسيپوس، فيلوپونوس و سيمپليكيوس را بسيار راهگشا مي‌دانستند. از اين رو، در كلاسهاي درس خود، همواره پس از بيان مطلب مورد نظر از متن ارسطو با بهره‌گيري از تفسيرهاي برجاي مانده از اين مفسران به بسط و تبيين مطلب همت مي‌گماردند. در اين ميان نزد ايشان، نقش سيمپليكيوس كه به بررسي آموزه‌هاي همة مفسران پيشين مي‌پرداخت از اهميت ويژه برخوردار بود.

3. ارسطو‌شناسي مبتني بر پژوهش‌هاي مفسران معاصر

در دو سدة اخير، باري ديگر پژوهش‌هاي ارسطو‌شناختي در اروپا و امريكا از رونق ويژه برخوردار شده است. بسان بسياري از شاخه‌هاي گوناگون فلسفي كه پژوهشگران با بهره‌گيري از شيوة تحليلي(با ويژگي زبان انگليسي در سرزمين‌هايي نظير انگلستان، امريكا، استراليا و كانادا) از يك سو، و شيوة متصل(قاره‌اي؛ در سرزمين‌‌هاي اروپايي نظير فرانسه، آلمان، ايتاليا و بلژيك) از سوي ديگر، به طرح ديدگاه‌هاي خود مي‌پردازند، قلمروي پژوهش‌هاي ارسطو‌شناختي نيز اين دو شيوه را در خود دارا بوده است. در شيوة نخست مي‌توان به پژوهشگراني نظير جاناتان بارنز، جان آكريل و مارتا نوسباوم و در شيوة دوم به پژوهشگراني نظير لامبروس كولوباريتيس، پير اوبنك و انريكو برتي اشاره كرد. دكتر يگانه شايگان هرچند خود را پيرو شيوة دوم مي‌دانست اما هرگز از طرح ديدگا‌ه‌هاي پژوهشگران شيوة نخست غفلت نمي ورزيد.

اميد است با انتشار و ترجمة آثار برجاي مانده از ايشان كه به زبان انگليسي يا فرانسوي است، بتوان بيشتر با نگرش‌هاي فلسفي ايشان آشنايي يافت. يادش گرامي باد.

دانشجوي دكتري مؤسسه حكمت و فلسفه ايران

لینک مستقیم به مطلب